Hoạt động thường nhật quan trọng nhất của Đức Thế Tôn là mặc y, mang bình bát vào thành khất thực. Còn chuyện thuyết pháp thì phải đợi một chút đã.
Chẳng hạn, trong kinh số 303, quyển 12 của Tạp A-hàm kinh có ghi lại một câu chuyện. Một hôm, Đức Thế Tôn vào thành Vương Xá khất thực. Trên đường, Ngài gặp một vị tu sĩ ngoại đạo tên là Điếm Mâu Lưu. Người này tiến đến thỉnh cầu Ngài giảng pháp.
Lần đầu tiên, Đức Thế Tôn đáp:
“Bây giờ chưa phải lúc luận pháp. Ta cần vào thành khất thực trước, khi trở về sẽ giảng cho ông nghe.”
Vị tu sĩ ấy lại thỉnh cầu lần thứ hai, Đức Thế Tôn vẫn trả lời như vậy. Mãi đến lần thứ ba, khi người kia tiếp tục khẩn thiết thỉnh cầu, Ngài mới đồng ý giảng pháp ngay tại chỗ.
(Không biết có phải Ngài cố ý không nữa)
Được rồi, bây giờ hãy cùng quay về Ấn Độ hơn 2.000 năm trước, xem thử người tu hành mà hậu thế tôn xưng là “Đức Phật” đã trải qua một ngày như thế nào.
…
Một trong những việc thường nhật của Ngài là đi khất thực theo thứ tự từng nhà, không lựa chọn, không phân biệt giàu nghèo. Dù là thức ăn ngon do những gia đình trưởng giả cúng dường, hay cơm gạo thô sơ, thậm chí lẫn cám của người nghèo, Ngài đều bình đẳng tiếp nhận.
Theo Tăng nhất A-hàm kinh, Đức Thế Tôn từng nhiều lần giảng giải lợi ích của việc ăn một bữa mỗi ngày, chẳng hạn như giúp thân thể nhẹ nhàng, thuận lợi cho việc tu hành.
Sau giờ ngọ, Ngài không dùng bữa nữa. Nếu đi khất thực vào thời điểm không thích hợp, các vị xuất gia có thể khiến cư sĩ phàn nàn, chê trách.
Sau khi khất thực trở về, Đức Thế Tôn thường lặng lẽ ngồi dưới gốc cây hoặc trong tịnh thất để dùng bữa. Ăn xong, Ngài rửa sạch bình bát và đôi chân của mình, bởi khi đi khất thực, Ngài thường đi chân trần.
Sau bữa ăn, Đức Thế Tôn thường nhắc nhở các đệ tử không nên gây ồn ào. Sau đó, Ngài một mình tìm đến nơi yên tĩnh để suy ngẫm giáo pháp.
Đức Thế Tôn cũng tự tay cầm chổi, cùng các đệ tử quét dọn nơi sinh hoạt. Khi y phục của đệ tử bị rách, hoặc chính y phục của Ngài bị hư hỏng, Ngài cũng cùng các đệ tử khâu vá lại áo cà sa.
Nếu có vị tỳ kheo nào bị bệnh mà không có người chăm sóc, khi biết chuyện, Đức Thế Tôn sẽ đích thân dẫn Tôn giả Anan đến thăm. Ngài giúp vị tỳ kheo ấy lau rửa thân thể, thay đổi giường chiếu, đồng thời nhân cơ hội đó dạy tăng đoàn phải biết quan tâm, chăm sóc và nâng đỡ lẫn nhau.
Khi trong tăng đoàn xuất hiện vấn đề liên quan đến giới luật, hoặc có những quan niệm sai lầm cần được uốn nắn, Đức Thế Tôn sẽ triệu tập các vị tỳ kheo đến giảng đường để chủ trì cuộc họp.
Trong một năm, ngoại trừ mùa mưa, khi chư tăng thực hiện việc an cư kiết hạ, Đức Thế Tôn thường dẫn các đệ tử đi bộ du hóa qua nhiều vương quốc ở hai bên lưu vực sông Hằng, như Xá-vệ, Vương Xá, Câu-lâu-sấu… Thầy trò đi khắp nơi, ăn uống đạm bạc, ngủ nghỉ giữa trời, có khi dừng chân nơi đồng hoang, dưới gốc cây hoặc gần các khu mộ địa.
Cuộc sống thường ngày của Ngài đôi khi cũng vô cùng bận rộn vì có đủ loại khách tìm đến. Trong số đó có những vị vua như Ba-tư-nặc và Tần-bà-sa-la, nhưng cũng có các tu sĩ ngoại đạo, bà-la-môn, nông dân, người chăn bò, kỹ nữ, thậm chí cả những tên cướp…
Nhiều năm tu hành khổ hạnh khiến thân thể Ngài mang không ít bệnh tật. Nhưng ngay cả khi đau yếu, Đức Thế Tôn vẫn giảng giải giáo pháp cho các đệ tử.
Có một đoạn kinh ghi lại như sau: Một thời, Đức Phật đang du hành trong vùng đất của người Mạt-la. Khi dừng chân gần thành Câu-thi-na, bên dòng sông Hy liên, Ngài nói với Tôn giả A-nan:
“A-nan, hãy gấp y ngoài của Ta thành bốn lớp rồi trải ra. Lưng Ta đang đau, Ta muốn nằm nghỉ một lát.”
Tôn giả A-nan vâng lời, gấp y thành bốn lớp, trải ra rồi thưa: “Bạch Thế Tôn, con đã trải y xong. Xin Thế Tôn tùy nghi nghỉ ngơi.”
Bấy giờ, Đức Thế Tôn gấp chiếc y tăng-già-lê làm gối, nằm nghiêng bên phải, hai chân xếp chồng lên nhau. Ngài giữ chánh niệm, tỉnh giác, ghi nhớ ánh sáng và tác ý sẽ thức dậy đúng lúc.
Rồi Ngài bảo Tôn giả A-nan: “Anan, ông hãy nói về Thất giác chi.”
*Thất giác chi là bảy yếu tố dẫn đến giác ngộ trong Phật giáo. Đây là những phẩm chất được người tu hành rèn luyện để phát triển trí tuệ và đạt đến sự giải thoát.
…
