Từ những ngôi mộ hợp chất giai đoạn Lê trung hưng đã khai quật, có thể thấy để bảo quản thi hài được nguyên vẹn, người xưa thường kết hợp nhiều biện pháp khác nhau, các ngôi mộ đã khai quật và tìm kiếm thêm trong các cuốn gia lễ ghi nhận được những công đoạn có đóng góp tác dụng cho việc bảo quản thi hài như sau:
1.Tắm rửa thi hài bằng thuốc thảo mộc
Khi một người mới qua đời, người nhà thường dùng các loại thảo mộc có khả năng sát khuẩn để nấu nước lau rửa cho thi hài trước khi khâm liệm. Theo nhà nghiên cứu Đào Từ Khải, có 5 loại thảo mộc được sử dụng nên loại nước này cũng được gọi là nước ngũ vị hương. Việc tắm rửa sạch sẽ cho thi hài cũng được ghi chép trong Thọ Mai gia lễ và một số cuốn gia lễ khác, ở một số địa phương ngày nay vẫn còn thực hiện. Minh chứng của hoạt động này thể hiện khá rõ ở tình trạng thi hài khai quật từ mộ cổ Dân Lực, da dẻ thi hài được tắm rửa bằng thuốc kĩ lưỡng đến ám màu đỏ (có thể là màu của thuốc).
2. Bó, bọc thi hài bằng các loại vải vóc, trang phục
Bước tiếp theo trong quá trình khâm liệm là mặc quần áo sạch, những nhà có điều kiện thì người quá cố thường được mặc quần áo mới. Thông thường, quần áo đặc dụng cho việc an táng được mặc cho thi hài là những loại trang phục dài rộng, có khả năng bao bọc kín còn quần áo thật được người quá cố sử dụng khi còn sống được mặc bên trong.
Ví dụ phân tích lần lượt các lớp trang phục trên thi hài vua Lê Dụ Tông có thể thấy lần lượt từ ngoài vào trong gồm:
1. áo viên lĩnh long vân đại hội dạng tùy táng
2. áo giao lĩnh long vân đại hội dạng tùy táng
3. áo giao lĩnh gấm rồng dạng tùy táng
áo trực lĩnh phượng 2 lớp có hiện tượng được sử dụng khi còn sống
4. áo trực lĩnh 2 lớp chập 3 (tạm đoán là áo mặc thật, khi khâm liệm được lồng vào nhau rồi đính cố định lại)
5. áo trực lĩnh 2 lớp chập 3 như trên (mỗi áo 2 loại hoa văn, tổng cộng sử dụng 6 loại vải khác nhau)
6. áo trực lĩnh sa một lớp
7. áo trực lĩnh sa 2 lớp chập 3
8. áo trực lĩnh lụa chập 3
9. áo trực lĩnh vải nâu (đoán là một loại áo lót)
10. quần 2 ống lụa
Các lớp áo bên ngoài có dấu hiệu kéo, buộc để bó kín các lớp bên trong, các áo liệm có các đặc điểm tương đối rõ ràng cho thấy chúng được may sau khi người quá cố đã trút hơi thở cuối cùng, thậm chí theo quan điểm của cố Pgs Nguyễn Lân Cường thì những lớp áo liệm bên ngoài được lồng bằng các tấm vải cắt sẵn lên thi hài rồi may kín thành hình áo (tức là kiểu may thành áo trực tiếp trên thi hài như kiểu may áo người c.h.ế.t ở một số địa phương hiện nay). Một số hiện vật áo ở lớp ngoài cùng như hiện vật mộ cổ An Vĩ có những dấu hiệu cho thấy sự vội vàng, nhiều người cùng cắt may 1 áo dẫn đến kích thước không khớp nhau, khi may vào phải điều chỉnh, kĩ thuật may 2 bên tay áo cũng khác nhau.
Đối với những bộ phận có nhiều xương nhỏ như bàn tay, bàn chân thường được bọc trong những bao tay, bao chân. Riêng ở mộ cổ Nhật Tân thấy xuất hiện găng tay gấm có đủ 5 ngón có thể là đồ dùng khi còn sống.
Ngoài ra có một số trường hợp phát hiện mũ trùm đầu (như mộ Bái Trạch, mộ Vân Cát), có lẽ cũng có tác dụng bọc kín.
Sau khi mặc quần áo, thi hài lại được bọc kín trong tấm tiểu liệm rồi bọc một lần nữa trong tấm đại liệm, bên ngoài mỗi lượt vải liệm lại được thắt chặt bằng các đai vải ngang dọc.
3. Các loại tinh dầu
Rất nhiều ngôi mộ hợp chất được khai quật phát hiện bên trong sũng nước, đó là các loại tinh dầu thực vật được tẩm vào quan tài nhằm khử trùng, bảo vệ di hài. Điểm qua một số trường hợp:
-Mộ Bái Trạch: tinh dầu thấm vào thi hài và trang phục, sực mùi thơm, thành phần chính là tinh dầu ngọc am.
-Mộ Hoằng Đức: tinh dầu thấm vào thi hài và trang phục, màu đen, mùi hắc, sau khi khai quan có tình trạng đóng cục, thành phần chính là dầu thông
-Mộ Dân Lực: tinh dầu chứa đầy trong quan tài, khi bị phá quan, tinh dầu tràn ra đất thơm cả đất. Mấy chục ngày sau khi thi hài bị vùi tạm giữa đồng rồi lại ngâm trong nước mưa, sau khi rửa lại vẫn còn thơm.
-Mộ Nhật Tân: Tinh dầu xâm xấp thi hài, tỏa mùi thơm hơn 10 ngày, thành phần chính là tinh dầu khuynh diệp, tinh dầu hoàng đàn
-Mộ cổ bị đào phá ở Yên Mĩ (Hưng Yên): Tinh dầu nâu đặc sánh tỏa mùi thơm trong bán kính hàng trăm mét.
-Mộ cổ bị đào phá ở Như Quỳnh (Văn Lâm, Hưng Yên): Tinh dầu màu nâu, tỏa mùi thơm, thi hài ngâm ngập bên trong tinh dầu, sau khi nhấc ra lập tức phân hủy tỏa mùi khó chịu.
-Mộ cổ ở (Minh Đức, Mĩ Hào, Hưng Yên): Tinh dầu màu đen đặc quánh có váng, tỏa mùi thơm.
-Mộ cổ bị đào trộm ở Văn An (Chí Linh, Hải Dương): Tinh dầu thơm đầy ắp quan tài, thi hài nổi lên trên.
Ngoài ra có các trường hợp mộ hợp chất khi khai quật thấy bên trong hoàn toàn khô ráo như mộ cổ xã Ninh Hiệp (Gia Lâm, Hà Nội) và mộ cổ Phú Mĩ (Hà Nội)… không phát hiện tinh dầu. Như vậy có thể tinh dầu được đổ vào không hẳn là yếu tố then chốt giúp bảo quản thi hài mà là một cách hỗ trợ được các nhà khá giả sử dụng. Các hỗn hợp tinh dầu thường thấy được chiết xuất từ ngọc am, bạch đàn, và dầu (nhựa) thông.
4. Đồ bổ khuyết
Dụng ý của việc chèn đồ bổ khuyết là để tránh việc thi hài bị di chuyển, xô lệch trong quá trình đưa tang, hạ huyệt. Việtc xếp đầy ắp đồ bồ khuyết kín mọi chỗ trống trong quan tài cũng tạo ra một môi trường có rất ít không khí khi quan tài được đóng chặt nắp và nhờ môi trường có thể coi là yếm khí đó, quá trình phân hủy sẽ dừng lại khi các loại vi sinh vật không thể tiếp tục sinh tồn.
Các vị trí thường được chèn đồ bổ khuyết là ở giữa 2 chân, dọc 2 bên người sau khi đã bọc tấm đại liệm, khoảng trống từ trên vai lên đến 2 bên đầu, trải kín nhiều lớp bên trên thi hài đến khi đầy ắp miệng quan tài.
Các vật dụng dùng để bổ khuyết bên trong quan tài đa phần là vải vóc, chăn, gối, giấy bản cuộn. Nhà giàu, nhà quyền quý có thể dùng tới hàng trăm thước vải cùng những thứ chăn gối vải vóc sang trọng (ví dụ mộ cổ Bái Trạch dùng gối chăn vỏ gấm kim tuyến rồng mây). Cá biệt có trường hợp mộ cổ Hà Long thấy có một bao gạo có lẽ cũng dùng để bổ khuyết, chèn giữa 2 khối đại liệm và tiểu liệm.
5. Quan tài 2 đáy chứa chất hút ẩm
Trước hết về chất liệu gỗ làm quan tài, thường thấy các tầng lớp trên sử dụng gỗ ngọc am, một loại gỗ quý rất bền để làm quan tài. Cấu tạo quan tài thường được làm 2 lớp, lớp trong mỏng, lớp ngoài dày (có trường hợp độ dày ván áo quan lên tới 10cm hoặc hơn). Hai lớp được ghép với nhau bằng mộng hoặc bằng keo sơn. Sau đó quan tài được chét kín các kẽ hở bằng sơn ta trộn mạt cưa, bên ngoài được phủ nhiều lần sơn (ví dụ mộ cổ Ninh Hiệp thấy rõ 3 lớp sơn ta màu đỏ đậm, đỏ nhạt, đen phủ đè lên nhau). Tấm ván thiên cũng thường có 2 lớp, sau khi nhập quan cũng sẽ được trát kín. Như vậy môi trường bên trong quan tương đối kín đáo so với bên ngoài.
Ngoài ra tính chất của ngọc am là càng chôn lâu càng thơm, có thể chính mùi thơm này cũng đã góp phần xua đuổi các loại vi khuẩn vi trùng gây hại.
Dưới đáy quan tài thường được đổ chè khô, gạo rang, than củi rồi đặt một tấm đáy khác lên trên. Tấm đáy trên này thường được đục 7 lỗ tròn thông thẳng xuống lớp chè khô, gạo rang ở đáy dưới theo hình thất tinh nên được gọi là tấm thất tinh. Đây là cấu trúc hút ấm để các chất dịch chảy ra từ thi hài thấm xuống sẽ được hút vào lớp hút ẩm bên dưới, tránh đọng lại bên trong quan tài. Chính vì vậy đa số các tấm thất tinh và lớp chè khô, gạo rang hút ẩm bên dưới khi khai quật có mùi rất khó chịu. Đôi khi tấm thất tinh này được phủ vải hoặc giấy lên trước khi đặt thi hài, cũng có trường hợp các lỗ thất tinh cũng được trang trí bằng giấy trang kim (mộ Vân Cát), có trường hợp tấm thất tinh kê trên những chồng tiền xu (mộ cổ ở Hồng Dụ), có trường hợp tấm thất tinh dày đến 20cm (mộ cổ ở Gia Khánh, Gia Lộc, Hải Dương).
6. Quách hợp chất
Tác dụng chính của quách hợp chất là bọc thêm một lớp bảo vệ ngoài quan tài, tao ra một lớp chất rắn độ cứng cao, tránh nước và côn trùng xâm nhập vào bên trong.
Ba loại nguyên vật liệu chủ đạo tạo nên hợp chất thường gồm vôi, cát, mật mía nên trong các tài liệu nghiên cứu rất hay gọi tên kiểu quách này là quách tam hợp. Ngoài ra thấy nhiều trường hợp (Vd: mộ cổ Linh Đường) có xơ giấy bản ngâm nước giã nhỏ trộn lẫn trong vật liệu làm quách để tạo độ dai, mộ cổ Bái Trạch phát hiện trong thành phần có bột gạch non tán nhỏ.
Vôi dùng để làm hợp chất thường được làm từ vỏ các loài nhuyễn thể đốt cháy, chiếm tỉ lệ cao (theo phân tích của cố Gs Đỗ Xuân Hợp thì tỉ lệ vôi trong hợp chất chiếm tới 70- 80%).
Nắp quách đôi khi được xây mái hình mai rùa, dạng mui luyện… tạo hình dạng dốc sang xung quanh để tránh thấm, đọng nước phía trên quách. Đôi khi xung quanh quách còn được đổ những lớp tro, than rất dày để hút ẩm. Tức là người xưa đã cố gắng bảo vệ sự khô ráo xung quanh huyệt mộ.
Yếu tố thời gian là vô cùng quan trọng đối với việc bảo quản thi hài
Trích nghiên cứu của cố GS Đỗ Xuân Hợp: “Trong quan tài, xác được chèn chặt bằng giấy bản, bằng cuộn bông, bằng tấm vải, lại được tẩm các dầu thơm. Do đó, cũng có ít không khí trong áo quan, và hạn chế được phần nào sự phá hoại của các vi khuẩn ái khí, hoặc tiêu diệt chúng trong một thời gian ngắn; nhưng các vi khuẩn yếm khí vẫn phát triển được, nhưng trong điều kiện như vậy, chỉ phát triển được với một mức độ nhất định. Sự tan rữa của xác bị giảm nhiều. Như ở các xác đã được quan sát, ở một vài bộ phận, sự thối rữa vẫn tiếp diễn, ví dụ cẳng chân trái của xác Hoàng Đức, bụng xác Bái Trạch còn phồng và hôi. Hoặc khi mở xác Hoàng Đức, lấy các nội tạng (cơ dúm thành cục hoặc lép thành màng mỏng) và đem ngâm vào nước trong một tháng, và khi các tạng tỏa ra gần hết mùi thơm, thì thoang thoảng có mùi thối. Lúc này, các vi khuẩn chỉ đủ lực làm tan rữa các tổ chức tế bào đặc hiệu và để lại các tổ chức liên kết và các tổ chức keo (Vũ Công Hòe). Nên các xác tìm thấy, xác nào cũng thấy nhẹ hẳn đi. Các vi khuẩn bị yếm và bị tiêu diệt dần, bởi các dầu thơm có tính chất sát trùng, tỏa ra các hương thơm hoặc đã thấm hút vào các tổ chức còn lại của xác. Đến một thời gian nhất định, sự tan rữa bị đình chỉ lại. Lúc đó các xác không tan rữa nữa. Khi để ra không khí, xác bị ô xy hóa, xám lại và nếu không được bảo quản cẩn thận, xác bị bít lại, do khí hậu nóng nước ta. Tóm lại phải có một thời gian nhất định hàng trăm năm, dầu thơm mới có đủ lực diệt sạch các vi khuẩn và chặn hẳn sự rữa của xác (ví dụ xác ở Dân Lực và xác Thụy Xuân). Xác ở Bái Trạch đã trải qua 2 trăm rưỡi năm mà vẫn còn hơi ở bụng, vì xác đã được chôn trong quan tài bằng gỗ ngọc am, và quách bằng hợp chất vững bền, và cả đủ nghi lễ và tang chế Thọ Mai.”
Chắc chắn, trong điều kiện kể trên, thi hài không thể tránh khỏi sự phân hủy. Có điều sự phân hủy chắc chắn sẽ dừng lại bên trong quan tài sau một thời gian ngắn, khó có thể làm hỏng hoàn toàn thi hài. Tuy nhiên nếu thi hài không được bảo quản trong môi trường này đủ lâu để các tế bào biến đổi, thi hài chắc chắn sẽ tiếp tục phân hủy khi tiếp xúc với không khí (kết quả khám nghiệm của các nhà nghiên cứu và thí nghiệm của cố Gs Đỗ Xuân Hợp sẽ được đăng ở phần sau).
Khoảng thời gian từ giai đoạn Lê trung hưng đến nay có thể nói là rất lý tưởng để khi vô tình phát hiện, chúng ta có thể thấy được tình trạng thi hài được bảo quản rất tốt (đủ lâu để các biện pháp phát huy hiệu quả bảo vệ thi hài)
Thi hài được bảo quản là sự vô tình hay cố ý ?
Theo quan điểm của tôi đây là một hiện tượng nửa vô tình nửa cố ý. Chắc chắn người xưa có ý thức về việc tìm mọi cách giữ cho thi hài nguyên vẹn. Tuy nhiên hiệu quả của những biện pháp này thì rất khó thu được kết quả ở thời điểm đó. Vì vậy có thể hiểu rằng người xưa đã làm tất cả những gì có thể để giữ được thi hài nguyên vẹn, nhưng thi hài có được giữ gìn lâu dài hay không còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khách quan khác.
Như cố Gs Đỗ Xuân Hợp kết luận: “Tóm lại việc làm này có dụng ý, nhưng chắc không ai tưởng là xác giữ được đến ngày nay và có thể mãi mãi, nếu cứ để kín trong quan và quách.”
Ngoài ra cố giáo sư Phạm Huy Thông về vấn đề này từ năm 1971 đã có những phát biểu thấu tình đạt lý đăng trên tạp chí khảo cổ học (dẫn ở ảnh cuối) có thể coi là chân lý khi bàn đến vấn đề này.
hình ảnh khối đại liệm bao bọc toàn bộ thi hài, tiểu liệm, trang phục, đồ dùng cá nhân và một số đồ bổ khuyết ở các điểm lõm trên cơ thể, các dải vải nằm ngang bên trái là các dây đai buộc khối đại liệm đã cởi nút (mộ cổ Hoằng Đức)
thi hài được bọc trong nhiều lớp quần áo, tay chân được lồng vào các túi vải bao tay bao chân, các chỗ trống được chèn đồ bổ khuyết (mộ cổ Phú Mĩ)
một chiếc quan tài khai quật từ mộ hợp chất
nhìn vào thấy rõ kết cấu quan tài được ép nhiều tấm gỗ vào nhau và trét kín bằng sơn sống trộn mạt cưa
miệng quan tài này dùng kết cấu mộng soi rãnh, lại đóng thêm chốt để khớp chặt tấm ván thiên
nhìn vào bên trong thấy tấm thất tinh đục lỗ tròn
quan tài phủ 3 màu sơn chồng lên nhau ở mộ cổ xã Ninh Hiệp
mặt cắt thẳng đứng cho thấy 3 kiểu mái quách và cấu tạo từng lớp bên trong của quách hợp chất (mộ Vũ Phạm Khải ở dưới cùng là thời Nguyễn, sẽ có một vài đặc điểm khác), bài đăng trên tạp chí khảo cổ học
nắp quách ở mộ hợp chất ở Yên Định, Thanh Hóa
quan điểm của cố Gs Phạm Huy Thông về mộ hợp chất và x.á.c ướp, đăng trên tạp chí khảo cổ học
ghi lại:
Những vấn đề đặt ra quanh mộ hợp chất
PHẠM HUY THÔNG
CHỦ trương của chúng tôi công bố trên tạp chí kết quả nghiên cứu sơ bộ một ngôi “mộ hợp chất” trong số những ngôi loại này được khai quật theo phương pháp khảo cổ học nghiêm túc, đã đạt mục đích mong muốn. Nhiều bạn đã tiếp xúc với Viện Khảo cổ học, hoặc trực tiếp hoặc bằng thư, trao đổi ý kiến; nhiều bạn khác có sáng kiến đặt vấn đề với địa phương bảo vệ những di tích lịch sử và văn hóa này ở những nơi có, hoặc đề nghị Viện cử cán bộ đến nghiên cứu, khai quật.
Qua sự trao đổi ý kiến này, nổi lên mấy vấn đề đáng được quan tâm nhất và nên được tiếp tục bàn luận (1, 2, 3). Một số vấn đề khác cũng đã được đề cập, nhưng chưa được thảo luận nhiều (4, 5). Ngoài ra, cũng còn một số điểm khác cần được lưu ý để việc nghiên cứu khoa học bảo tồn bảo tàng được tiến hành tốt (6).
1.Nguyên nhân do đâu xác chôn trong loại mộ này được giữ lại, không tiêu, cùng áo quần và các vật chôn theo, chúng ta đã thấy được từ lâu là không phải chỉ một, mà nhiều, và những nguyên nhân này có thể được nhận định là chủ yếu có bốn:
trong áo quan được chèn chặt, có bố trí các chất thơm và có lớp gạo rang hay chè sao ở dưới;
áo quan bằng gỗ thơm, được trát sơn thật kỹ, đóng và đậy thật kín;
quách bằng chất tam hợp ngăn mọi sự lưu thông giữa bên trong và bên ngoài;
cuối cùng là yếu tố thời gian: xác chưa được giữ một thời gian khá dài trong những điều kiện đó, thì, trở lại không khí bình thường, sẽ thối rữa.
Song, nếu có người coi rằng sự bảo tồn của xác là kết quả của tác dụng tổng hợp của cả bốn yếu tố, thì cũng có ý kiến đặt vào một trong những yếu tố đó một tác dụng quyết định. Đặc biệt là những vai trò của quan và của quách, có sự tranh cãi xem vai trò nào quan trọng hơn.
Sở dĩ có những sự tranh luận như trên đó là vì nếu chúng ta đã nhất trí được về những nguyên nhân của sự duy trì xác chết, thì tác dụng cụ thể của từng khâu tới nay chưa được xác định với mức độ chính xác khoa học cần thiết. Như phải định được tác dụng của áo quan khi còn quàn, vai trò của quách sau khi chôn, thời gian tối thiểu nào – trong môi trường nhất định nào – thì xác sẽ không tiêu rữa nữa…
2.Xác trong loại mộ này được giữ lại là ở ngoài ý thức người chôn cất hay do người xưa đã nắm được kỹ thuật giữ xác? Ý nghĩ thông thường khi phát hiện loại mộ này, thấy, nói chung, xác và đồ chôn theo không tiêu sau nhiều thế kỷ, là có kỹ thuật giữ xác. Nhưng hiện tượng xác hoặc rữa đi, hoặc khô đen lại khi được mở ra, khiến nảy ra một số suy nghĩ khác.
Ý kiến cho rằng người xưa không nghĩ rằng xác có thể giữ được mãi – vì không mở ra xem lại, không biết được kết quả của việc mình làm – không thuyết phục được những người chủ trương ngược lại. Những người này đã nêu lên nhận xét rằng mộ loại này không cải táng trong khi tục cải táng có từ lâu ở nước ta, để suy luận rằng như thế tức là kiểu chôn này hàm ý thức giữ gìn xác chết. Còn cho rằng người xưa lấy gạo hay chè lót đáy áo quan là đã nghĩ đến sự rữa của thi hài, cho rằng không rút óc, không rút tạng phủ của người chết đi là không tính đến sự duy trì của thi hài, thì chỉ là một cách lập luận. Cũng có thể lập luận ngược lại rằng như thế là người đương thời đã biết rõ về hiệu lực của cách giữ xác này; không cần rút óc, rút tạng phủ mà xác vẫn giữ được; cần có một khối lượng nhất định chất hút nước ở đáy áo quan, hút nước từ xác chết chảy ra để xác khỏi rữa…
Tài liệu chữ viết, thì tới nay chưa phát hiện được văn bản nào về tục lệ này, đặc biệt về sự giữ hay không giữ cho xác chết còn lại thịt da.
